Socrates (ca. 469–399 v.Chr.) was een Griekse filosoof die niet zozeer bekendstond om de antwoorden die hij gaf, maar om de kritische vragen die hij stelde.

Hij daagde mensen uit om na te denken over hun eigen overtuigingen. Wat bedoel je eigenlijk? Waarom denk je dat? En klopt wat je zegt wel met wat je doet?

Zijn manier van gesprekken voeren was even eenvoudig als confronterend.

Even uit het leven gegrepen. Stel je voor dat Socrates vandaag zou aanschuiven bij een managementoverleg.

De directeur zucht. “Onze medewerkers tonen veel te weinig initiatief. Ze nemen geen verantwoordelijkheid en voor iedere beslissing komen ze bij mij aankloppen.”
Socrates kijkt hem nieuwsgierig aan. “Wat zou u dan graag willen?”
D: “Dat ze zelfstandig nadenken en zelf beslissingen nemen.”
S: “En wat gebeurt er als iemand een verkeerde beslissing neemt?”
D: “Dan spreek ik diegene daar natuurlijk op aan.”
S: “En als iemand een beslissing neemt waar u het niet mee eens bent?”
D: “Dan grijp ik in. Ik ben tenslotte eindverantwoordelijk.”
S: “En wat gebeurt er als een medewerker eerst toestemming aan u vraagt?”
D: “Dan weet ik tenminste wat er speelt.”
S: “Dus als medewerkers zelf beslissen, lopen ze het risico gecorrigeerd te worden. Maar als ze eerst bij u aankloppen, zitten ze veilig?”
D: “Nou, zo zou ik het niet willen zeggen.”

Socrates kijkt hem aan. “Heeft u dan een probleem met medewerkers die geen verantwoordelijkheid nemen? Of heeft u medewerkers die inmiddels precies weten hoe ze kunnen voorkomen dat ze iets verkeerd doen?”

Het wordt stil aan tafel.

We stellen liever vragen aan anderen dan aan onszelf

Wat mij in organisaties regelmatig opvalt, is hoe snel we geneigd zijn verklaringen te zoeken voor het gedrag van anderen. Medewerkers tonen onvoldoende initiatief. Leidinggevenden luisteren niet. Afdelingen werken langs elkaar heen. En voor we het weten, hebben we een probleem geformuleerd én een oplossing bedacht.

Maar hebben we eigenlijk wel de juiste vraag gesteld?

Socrates zou ons waarschijnlijk eerst uitnodigen om onze aannames te onderzoeken. Want misschien tonen medewerkers geen initiatief omdat ze hebben geleerd dat eigen initiatief niet altijd wordt gewaardeerd. Misschien werken afdelingen onvoldoende samen omdat ze worden afgerekend op hun eigen resultaten. En misschien luisteren leidinggevenden niet omdat ze zo druk zijn met het behalen van hun doelstellingen dat er nauwelijks tijd overblijft voor een goed gesprek.

Wat wij als een gedragsprobleem beschouwen, kan ook het gevolg zijn van de manier waarop we de organisatie hebben ingericht.

Dat maakt organisatieontwikkeling ingewikkeld, maar ook buitengewoon interessant.

Ken u zelf. Maar kennen we onszelf eigenlijk wel?

Een bekende gedachte uit de Griekse oudheid is ‘Ken uzelf’. Socrates maakte het belang van zelfonderzoek tot een centraal onderdeel van zijn filosofie. Een prachtig uitgangspunt, maar in de praktijk behoorlijk lastig.

Want hoe bewust zijn we eigenlijk van ons eigen gedrag? We weten doorgaans goed wat we van anderen verwachten. Maar hebben we ook voldoende zicht op wat anderen van ons ervaren?

Ik zat laatst bij een team waarvan de leden zichzelf als bijzonder collegiaal beschouwden, terwijl nieuwe collega’s nauwelijks ruimte ervaarden om hun mening te geven. Het interessante is dat beide groepen oprecht kunnen geloven dat hun eigen beeld klopt.

Juist daarom is zelfonderzoek zo belangrijk. Niet om voortdurend aan jezelf te twijfelen, maar om te ontdekken waar je eigen overtuigingen misschien niet overeenkomen met de werkelijkheid. 

Zelfkennis vraagt niet alleen om naar jezelf te kijken, maar ook om bereid te zijn jezelf door de ogen van anderen te zien.

Verbinding begint bij nieuwsgierigheid

We spreken tegenwoordig veel over verbinding. Organisaties willen medewerkers verbinden aan hun missie, teams dichter bij elkaar brengen en de onderlinge betrokkenheid vergroten.

Maar verbinding ontstaat niet vanzelf omdat we het woord regelmatig gebruiken.

Verbinding vraagt om oprechte belangstelling voor de ander. En daar ligt wat mij betreft een belangrijke les van Socrates. Een goed gesprek begint niet met de overtuiging dat jij het antwoord al hebt. Het begint met nieuwsgierigheid. Waarom kijkt iemand anders naar dezelfde situatie? Welke ervaringen liggen daaraan ten grondslag? Wat zie ik misschien over het hoofd?

Dat vraagt om luisteren zonder direct te oordelen.

Maar ook om de moed om vragen te stellen die misschien ongemakkelijk zijn.

Want echte verbinding betekent niet dat we het voortdurend met elkaar eens moeten zijn. Integendeel.

Juist wanneer mensen zich veilig genoeg voelen om elkaar kritisch te bevragen, ontstaat ruimte voor nieuwe inzichten.

Verbinding is niet hetzelfde als harmonie. Soms ontstaat verbinding juist doordat we het verschil durven te bespreken.

Socrates betaalde de hoogste prijs

Met Socrates is het overigens niet goed afgelopen.

In 399 v.Chr. werd hij in Athene ter dood veroordeeld. Zijn kritische houding had hem niet bij iedereen populair gemaakt. De man die mensen leerde hun overtuigingen te onderzoeken, werd uiteindelijk veroordeeld door de samenleving die hij voortdurend een spiegel voorhield. Hij moest de gifbeker drinken. Dat doen we tegenwoordig gelukkig anders.

Al vraag ik me weleens af hoeveel ruimte er binnen organisaties werkelijk is voor mensen die lastige (kritische) vragen stellen. Want wie voortdurend vraagt waarom dingen gaan zoals ze gaan, wordt al snel bestempeld als kritisch, lastig of onvoldoende loyaal. En voor je het weet, verdwijnt niet het probleem van tafel, maar degene die het probleem bespreekbaar maakt.

Socrates verloor zijn leven. Een organisatie die haar kritische stemmen het zwijgen oplegt, riskeert iets anders: haar vermogen om zichzelf te verbeteren.

Want wie de spiegel het zwijgen oplegt, verandert niet de werkelijkheid. Die verliest alleen het zicht erop.

Yvonne Vos